Sosyoloji

Sosyoloji, bir ölçüde toplumlar arasındaki farklılıkları anlamaya çalışan karşılaştırmalı bir bilim olarak ortaya çıkmıştır. Bu anlamda, tarihsel olarak model olabilecek konumdaki Doğu toplumlarıyla karşılaştırmalar yapmak ve modern toplum biçimini onun karşısında konumlandırmak önemlidir. Bu süreçte sosyoloji, Şarkiyatçılığın bilgilerini derleyerek Avrupa toplumuna dair yeni açıklamalara temel oluşturmuştur Dolayısıyla Şarkiyatçılığın gelişimi ve dönüşümü, sosyolojinin de dönüşümünü sağlamıştır. Bu dönüşümü, sosyolojinin iki karşı kutbu sayılan Marx ve Weber’in Doğu toplumlarına yaklaşımlarını, analizlerini ve kaynaklarını karşılaştırmalı bir biçimde incelediğimizde açık bir biçimde görebiliriz. 19. yüzyılın ortasında Şarkiyatçılığın henüz gelişme aşamasında olduğu dönemde yazan Marx, kısıtlı analizlerle büyük genellemeler yaparken; 20. yüzyılın başında Şarkiyatçı incelemelerin olabildiğince derinleştiği ve çeşitlendiği bir dönemde yazan Weber, detaylı analizlerle geniş karşılaştırmalar yapabilmektedir. Marx ile Weber, aralarındaki pek çok epistemolojik ve siyasi farka rağmen modern toplumu açıklarken Doğu toplumlarını kullanmada ve bunu gerçekleştirirken de Şarkiyatçı kaynakları sorgulamaksızın kullanma da ortaktırlar.

Modernitenin başlangıcından itibaren Batı'da şehirlerin gelişimine ve Batı şehrinin hususiyetlerine dair tartışmalar, modern toplumun tanımlanması bakımından önem arzetmektedir. Gerek modern toplumun bir şehirleşme olgusu ile beraber ortaya çıkması gerekse moderniteyi tetikleyen kapitalizmin şehirli bir olgu olarak görülmesi bunda etkilidir. Bu bakımdan ilk sosyologların ilgi odağında daima, şehrin gelişimi ve Batı şehirlerinin hususiyetleri olmuştur. Ancak onlardan hiçbiri bir bakıma şehir sosyolojisinin kurucu ismi olarak görülebilecek olan Weber kadar sistematik biçimde konuyu ele alabilmiş değillerdir. Weber şehirlerin gelişimine dair tarihsel sosyolojik bir kuram geliştirmiş ve bu kuram dahilinde şehri modern toplumun temeline yerleştirmiştir. Bu yazıda Weber'in şehirlerin doğuşu, gelişimi ve modernitenin kökeninde yer alması ile ilgili analizleri ve bu analizlerin onun sosyolojik teorisindeki yeri ele alınacaktır.

Hint asıllı sosyal bilim felsefecisi Roy Bhaskar Batı’da son dönemlerde ortaya çıkan en orjinal tartışmalardan birini yürütmektedir. Bu tartışmalar son yirmi yıldır yerleşik düşünceler tarafından ısrarla sansürlense ve kısıtlansa da artık geri dönülemez derecede yaygınlık kazanmıştır. Post-modern eleştirinin bir alternatif önermeyen eleştirisinin aksine Bhaskar yeni bir metodoloji ve kavramsallaştırma geliştirmektedir. Bhaskar sosyal bilimlerdeki pozitivizm ve anti-pozitivizm üzerinden yürüyen tartışmaya tüm batı düşünce tarihini inceleyerek yeni bir açılım önermektedir. Ona göre günümüzde bilimsel düşünüşün tıkandığı en önemli nokta bir ontolojik temele sahip olmayışıdır. Bu ontolojik temele sahip olmayışın yarattığı boşluk epistemolojik olarak doldurulmakta ve dolayısıyla Bhaskar’a göre Aristo ve Platon ile başlayarak Batı düşüncesinde içkin olarak var olan ontik dualizmlerin yarattığı gerilim sürekli yeni bir tıkanmaya yol açmaktadır. Bu makalede öncelikle Roy Bhaskar ve onun eleştirel gerçekçiliğinin oturmuş olduğu bağlam belirlenecek ve bu düşüncenin ne tür bir arayışın neticesi olduğu incelenecektir. Ardından Bhaskar’ın Batı sosyal bilimleri içerisinde tespit ettiği temel ikilemlere önerdiği üçüncü alternatifler tartışılacak ve bu alternatiflerin geçerlilikleri tartışılacaktır. Sonuç bölümünde ise bu arayışın Batı düşüncesi için bir yenilik sunup sunamayacağı analiz edilecektir.

Emperyalizm kavramı, bir millet veya topluluğun diğeri üzerine doğrudan veya dolaylı, siyasî, ekonomik, kültürel veya söylemsel egemenliğini ve baskısını ifade etmektedir. Emperyalizm ‘ötekinin’ bağımsız siyasi, hukuki ve iktisadi varoluş hakkının ortadan kaldırılmasına dayanır. Diğer pek çok anahtar kavramda olduğu gibi emperyalizmin kullanımında da bir karışıklılık söz konusudur. Emperyalizmin bütün bir tanımının olmaması bu fenomenin entelektüel anlamda parçalanmasıyla sonuçlanmıştır. Bu parçalanmayı Türkçe’deki emperyalizm üzerine güncel literatürde de müşahede edebilmekteyiz. Genel emperyalizm literatüründeki sorunlara ek olarak Türkçe’de kavramın kullanımı ve literatürde ele alınma biçimi ile ilgili ciddi sorunlar mevcuttur. Bu sorular kavramın yüzeysel, konjonktürel ve gelişigüzel kullanımından kaynaklanmaktadır. Bu makalede Türkçe’deki emperyalizm literatürü genel olarak değerlendirilmekte ve 2000 sonrası literatür özel olarak incelenmektedir.

Emperyalizm Çağı Avrupa toplumunda yaşanan belli dönüşümler üzerine bina edilen bir dönem olarak ortaya çıktı. Bu dönüşümler XIX. yüzyıl Avrupalı devletlerin olduğu kadar bireylerin ve toplumsal yapıların davranışlarına da yön vermekteydiler. Bu dönemde yayılma ve şiddet belirgin bir şekilde artmış ve dünyada hızlı bir ekonomik, siyasal, kültürel ve sosyal değişim yaşanmıştır. Şimdilerde birçoklarının eleştirdiği emperyalizmin, meşruiyetini sağlayan bazı duygusal ve mantıki temeller olmaksızın, bize vahşice gelen bu yayılma böyle uzunca bir süre örgütlenemezdi. Dolayısıyla Avrupa kültüründe emperyalizme destek veren bir birikim ve bir duygu ve düşünce kümesi olduğu söylenebilir. XIX. yüzyılın sonunda emperyal hayat tarzı ve güç tutkusu bütün Avrupa’yı sarmaktadır. Gündelik hayatın formlarından, ekonomik ilişkilere, siyasal süreçlerden insan ilişkilerine, sanat ve edebiyattan spora kadar birçok alanda emperyalizm temel belirleyici öğe olarak öne çıkmaktadır. Emperyalizm temel olarak şu üç temelden beslenmektedir: Uygarlaştırma misyonu, siyasî güç ve prestij arzuları ve ekonomik kâr ihtirası. Bu makale emperyalizmin insanların zihinlerinde nasıl yer ettiğini ve emperyalizme hayat veren kaynakları incelemektedir.

The major obstacle in reinterpreting and reconstructing the cultural accumulation of the Civilisation of Islam is not only the unawareness of Muslim scholars of their heritage, but also their willingness to employ western perspectives to utilise this heritage. In order to overcome this tragedy, social sciences should be criticised through vivid and constructive analyses; and Islamic scientific tradition should be reinterpreted in a comprehensive manner. Instead of basic model transfers from the west, the original sources should be re-analysed. Ibn Khaldun and his Muqaddimah present an invaluable opportunity in that respect. However, modern scholarship contextualises Ibn Khaldun in anachronic ways, which in turn preclude the possibility of reproducing new scientific traditions. Indeed, Ibn Khaldun’s conception of science rises on three pillars, complementing one another that are a comprehensive perception of universe, a historical consciousness, and a metaphysics of society. These three factors are interrelatedly systematised in the ʿilm al-umrân whose main theme of reference is tawhid in the traditional Islamic thought. Different stages of knowledge overlap in the epistemology of The Muqaddimah. The basic principles of Islamic thought are systematised in the framework of Qur’anic ontological presumptions. Hence, the principles of common origin of the existence, tawhid, and the hierarchical absolution of Allah were continued. Therefore, this article will offer the Umrân (scienza nouva) of Ibn Khaldun as an opportunity to release the social sciences from its ontological dilemmas.

Kadro movement is one of the deep-rooted influential intellectual movements in Turkey and almost all studies concerning early years of Turkish Republic refer to the movement. Therefore, it is worthwhile to examine its ideology and its effects. The movement takes its name from the Kadro Journal that was published between January 1932 and January 1935. Since it was very effective on the formation of Turkish State ideology, studying this subject becomes very important for understanding current debates around Turkish state ideology. So some studies on the formation of Turkish State, Turkish Revolutionary Movement, and Turkish modernization have already investigated this subject. Through this paper the methodology will be historical and sociological. This is important and necessary for a better understanding of the sources and the effects of the movement. Because in my opinion clarifying the social, historical and economic conditions, in which the ideology and personality of the founders of the Kadro arose, is necessary for understanding the movement. The direction and form of social change in the early years of Turkey should be examined as a background for the years and circumstances that Kadro Movement was effective. Hence, the evaluation of some important events -preceding and producing the Kadro Movement’s world view and characteristics- in both personal history of the Kadro’s staff and Turkish Revolution’s history become significant for reaching at such a correlation mentioned above. In this work I asked some sub-questions beside the main question that is concerning how and to what extend did the Kadro Movement affect Kemalism as Turkish state ideology, and the Turkish intellectual life?

Avrupa’nın Doğu’ya ilgisi 16. yüzyıldan itibaren giderek artmıştır. Bu ilginin gelişimi Batı’nın kendi iç siyaseti ve dünya güç ilişkilerindeki konumuna göre yeni aşamalar kat etmiştir. Doğu’ya ilginin ciddi bir biçimde yoğunlaştığı Aydınlanma döneminin başlangıcında Doğu toplum biçimleri Avrupa’daki gelişmeleri açıklamak ve içeride aristokrasi ve kiliseye karşı mücadelelerinde bir konum sağlamak için geniş bir bağlam olarak kullanmaktaydı. Ancak yüzyılın sonuna doğru Avrupa toplum modelinin şekillenmesi ile Doğu’ya karşı bir üstünlük söylemi ortaya çıkmıştır. Daha önce kısmi hayranlıkla şekillenen Doğu’ya bakış bu sefer giderek bir değerlendirme ve yargılama tonuna sahip olmuştur. Özellikle coğrafi/iklimsel farklar ve ırkın üstünlüğü gibi faktörlere dayanılarak ‘durağan Doğu toplumları’ karşısında ‘dinamik’ Avrupa’nın farklılığı açıklanmaya başlanmıştır. Bu açıklama girişimleri dünya siyasetindeki değişimlere paralel olarak artan sistematik bilgi ihtiyacını karşılamak üzere şarkiyatçılığın doğuşu ile neticelenmiştir.

İktisat sosyolojisi de dahil sosyolojinin pek çok alt çalışma alanının kurucusu olarak zikredilen Weber’in sosyolojinin ampirik bir bilim olmasında önemli bir yeri vardır. Weber’in sosyolojisi akılcılaşma ekseninde mukayeseli uygarlıklar tarihi çalışmalarıyla modernitenin açıklanması ve tarihsel bir gelişme çizgisine yerleştirilmesi çerçevesinde oluşmuştur. Kapitalizmin oluşumu bağlamında iktisadi açıklamalar Weber’in sosyolojisinin büyük ölçüde bir iktisat sosyolojisi olarak şekillenmesine de yol açmıştır. İlk çalışmalarında daha çok tarihçi bir perspektife sahip olan Weber sonraki çalışmalarında modernitenin açıklanması için daha sosyolojik bir zemine kaymıştır. Bu bağlamda Weber’in iktisat sosyolojisi modernitenin ele alınış biçimine göre genişleyen bir ilgiye sahiptir. İlk eserlerinde modernitenin çeşitli yapılarının kökenlerinin açıklanması ile uğraşan Weber 1904 ve 1909’da yaşanan iki kırılma neticesinde gittikçe dünya tarihsel bir açıklama ve temellendirmeye ulaşmak için daha geniş çaplı çalışmalara girişmiştir. Bu tarihten sonra dünya dinlerinin iktisadi etiğine dair yazdıkları Weber’in modernitenin evrensel bir açıklaması peşinde olduğunu göstermektedir. Böylece Weber’in iktisat sosyolojisinin odağında uygarlığı anlamanın anahtarı olarak gördüğü iktisadi zihniyet çözümlemesinin bulunduğu ileri sürülebilir.

Sosyoloji tarihi Marx ile Weber arasında oluşturulan karşıtlık ekseninde inşa edilmiştir. Weber’in daha sağlığından başlayarak Marx’ın karşısında konumlandırılması ve Marksizme bir cevap olarak sunulması sosyolojik teoriyi biçimlendirmiştir.

Modern çağın meseleleriyle ilgilenen Marx ve Weber’in temel amacı kapitalizmin doğuşu ve gelişimi etrafında modern toplumun yapı ve işleyişini çözümlemektir. Böylece modern toplumu tanımlama ve tarihsel olarak konumlandırma peşindedirler. Bu amaç çerçevesinde Doğu toplumları çözümlemesi her ikisinde de önemli bir konumdadır.

Batı’daki siyasi meselelere yaklaşımları bakımdan birbirleriyle farklılaşan Marx ve Weber, Doğu karşı-sında modern toplum biçiminin açıklanması söz ko-nusu olduğunda birbirine yaklaşmaktadır.

Weber’in yetiştiği ortamda ve entelektüel çevresinde Marx’ın düşünceleri oldukça yaygındı. Bu bağlamda onun Marx’la ilişkisi iki zıt biçimde gelişmiştir. Birin-cisinde Alman burjuvazisinin sınıf bilincine sahip bir mensubu olarak Weber’in Alman devletinin geleceği sorunsalı etrafında biraz da çağdaş Marksizmin du-rumundan hareketle Marx’a olumsuz yaklaşması söz konusudur. Weber’in ikinci temas noktası ise bir bi-lim adamı olarak Marx’la olan ilişkileridir. Onun geliş-tirdiği çerçevenin genişliğinin ve Batı kültür dünyası için öneminin farkında olan Weber, Marx’ı önemse-mektedir.

Bu anlamda ilk ele alınması gereken Marx ve Weber’in hangi saiklerle Doğu toplumlarına dair çözümlemeler yaptıklarıdır. Onlarda Doğu toplumları incelemelerinin temel meseleleri aynıdır. Bu temel mesele modern toplum biçiminin neden sadece Batı’da ortaya çıktığı etrafında şekillenmektedir. Marx bu bağlamda İngil-tere’de toprak düzeninin ve sermaye birikiminin özel bir biçimine referansla açıklamalar yaparken, Weber, Batı zihniyetinde yaşanan devrimleri ve hayatın her alanında yaşanan paralel ve birbirini tamamlayan akılcılaşmaları işaret etmektedir. Doğu toplumları söz konusu olduğunda bu soru modern toplum bi-çiminin neden Doğu’da ortaya çıkmadığı şekline bürünmektedir.

Elinizdeki kitapta bu konuları ele alan Lütfi Sunar, zengin kaynaklara ve bu tartışmanın yansımalarına yoğunlaşarak, Marx ve Weber’in Doğu toplumlarına bakışını incelemektedir.

Son zamanlarda iş ortaklıkları konusu daha sık gündeme gelmeye başladı.
Bunda Türkiye’nin iktisadî gelişimi ve işletmelerin belirli büyüklüklere ulaşarak
yeni merhalelere ulaşması gibi nedenlerin yanı sıra girişimcilik bilgisindeki
ilerleme de önemli roller oynamaktadır. Ekonomik gelişme, küresel rekabet
koşulları, formel sektörün gelişimi ve bilginin iktisadî faaliyet içerisinde artan
önemine binaen iş ortaklıkları konusunun da değişik boyutlarıyla araştırılması
ihtiyacı ortaya çıkmaktadır.

Günümüzde yaşadığımız pek çok olgunun tarihsel olarak 19. yüzyıl içerisinde şekillenmesi bu dönemi pek çok açıdan ilgi çekici kılmaktadır. Avrupa’nın dünya hâkimiyetinin şekillendiği bir yüzyıl olarak dünya tarihi içerisinde önemli bir yere sahiptir. Makale 19. yüzyılın Avrupasını pek çok yönden karakterize eden emperyalizmi ortaya çıkaran olgulara odaklanmaktadır. Makalede emperyalizme temel olan değişimler açısından yüzyılın insani, toplumsal, siyasal ve en önemlisi de iktisadi oluşumu incelenmektedir.